Ε. Βενιζέλος, Εισαγωγή στα θεμελιώδη δικαιώματα, 2026

Πίνακας περιεχομένων

Πρόλογος

Κεφάλαιο 1

Δικαιώματα ανθρώπινα, θεμελιώδη, συνταγματικά

I. Εισαγωγή

II.

Η διεργασία ανάδειξης και αναγνώρισης θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι πρωτίστως ιστορική

III. Η επιλογή του όρου «θεμελιώδη δικαιώματα» – Η πολλαπλότητα των επιπέδων προστασίας τους

IV. Συνταγματοποίηση του Διεθνούς Δικαίου και διεθνοποίηση του εθνικού Συντάγματος

V. Πρωταρχία του νομοθέτη ή του δικαστή στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων;

VI. Τα θεμελιώδη δικαιώματα υπό συνθήκες αλληλουχίας κρίσεων – Δεν υπάρχει μη φιλελεύθερη δημοκρατία

VII. Ο οικουμενικός αλλά και δυτικοκεντρικός χαρακτήρας των θεμελιωδών δικαιωμάτων

Κεφάλαιο 2

Θεμελιώδη Δικαιώματα, θεμελιώδεις υποχρεώσεις, θεσμικές εγγυήσεις

I. Εισαγωγή

II. Δικαίωμα ή ελευθερία;

III. Θεμελιώδεις υποχρεώσεις / Θεμελιώδη συνταγματικά καθήκοντα

IV. Χωρεί παραίτηση από θεμελιώδες δικαίωμα; – Το ζήτημα της συναίνεσης στην επιβολή περιορισμών

V. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ως δικαιώματα του Συνταγματικού Δικαίου

VI. Θεμελιώδη δικαιώματα και θεσμικές εγγυήσεις

VII. Κράτος δικαίου – Κοινωνικό κράτος δικαίου

VIII. Η αρχή του κράτους δικαίου κατά το Σύνταγμα

IX. Η αρχή του κοινωνικού κράτους

X. Το κοινωνικό κράτος ως κράτος δικαίου

XI. Κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος και δημοκρατία

Κεφάλαιο 3

Γενιές και τυπολογία δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Η σχέση ανάμεσα στα θεμελιώδη δικαιώματα και τη συγκρότηση του κρατικού φαινομένου

III. Η πρώτη γενιά θεμελιωδών δικαιωμάτων – Ο πρώιμος ελληνικός επαναστατικός συνταγματισμός

IV. Η δεύτερη γενιά δικαιωμάτων – Τα κοινωνικά δικαιώματα

V. Η τρίτη και τέταρτη γενιά δικαιωμάτων – Η προστασία του περιβάλλοντος και η ψηφιακή σφαίρα

VI. Η πρώτη φάση με εξελίξεις πρωτίστως εθνικές / συνταγματικές – Η δεύτερη φάση με εξελίξεις πρωτίστως διεθνείς

VII. Μια σύγχρονη τυπολογία των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Η ορολογία του Συντάγματος

Κεφάλαιο 4

Η πολυεπίπεδη προστασία των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Διεθνής προστασία: Το σύστημα του ΟΗΕ

III. Περιφερειακή προστασία – Το σύστημα του Συμβουλίου της Ευρώπης και της ΕΣΔΑ – Η προστασία στο πεδίο της έννομης τάξης της ΕΕ

IV. Ο ερμηνευτικός μονισμός

V. Το επαυξημένο Σύνταγμα (augmented constitution)

VI. Η προστιθέμενη αξία κάθε επιπέδου προστασίας

VII. Η τριγωνική σχέση εθνικού Συντάγματος - ΕΣΔΑ - Δικαίου της ΕΕ στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Σύνοψη των πορισμάτων της νομολογίας

VIII. Το Δίκαιο των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ως τμήμα του Συνταγματικού Δικαίου με έντονα διακλαδικά χαρακτηριστικά

Κεφάλαιο 5

Φορείς των θεμελιωδών Δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Ο άνθρωπος ως φορέας των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Οι συνταγματικές αναφορές στους Έλληνες πολίτες

III. Τα νομικά πρόσωπα ως υποκείμενα των θεμελιωδών δικαιωμάτων

IV. Οντότητες που αναγνωρίζονται ως υποκείμενα θεμελιωδών δικαιωμάτων

Κεφάλαιο 6

Αποδέκτες των Δικαιωμάτων – Η Οριζόντια Ισχύς τους (τριτενέργεια)

I. Εισαγωγή

II. Η ρητή κατοχύρωση της τριτενέργειας (οριζόντιας ισχύος) των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο άρθρο 25 παρ. 1 εδ. γ΄ Σ

Κεφάλαιο 7

Από τις μεθόδους στους κανόνες ερμηνείας των διατάξεων περί θεμελιωδών δικαιωμάτων – Η εισφορά του άρθρου 25 Σ.

I. Εισαγωγή

II. Η υποχρέωση επιλογής του κανόνα που διαθέτει το πληρέστερο εγγυητικό περιεχόμενο

III. Η εισφορά του άρθρου 25 Σ. όπως αναθεωρήθηκε το 2001 – Σύστημα κανόνων ερμηνείας

IV. Τα δικαιώματα τελούν υπό την εγγύηση του κράτους – Το κράτος δεσμεύεται από τα θεμελιώδη δικαιώματα

V. Η υποχρέωση σεβασμού της αρχής του κοινωνικού κράτους δικαίου.

VI. Η υποχρέωση διασφάλισης της ανεμπόδιστης και αποτελεσματικής άσκησης των δικαιωμάτων

VII. Το κανονιστικό περιεχόμενο των κοινωνικών δικαιωμάτων – Η παλιά αντίληψη περί κατευθυντήριων διατάξεων – Η σημασία του άρθρου 21 παρ. 1 εδ. β´ Σ. για τη διασφάλιση συνθηκών αξιοπρεπούς διαβίωσης

VIII. Τα θεμελιώδη δικαιώματα ισχύουν οριζόντια στις σχέσεις μεταξύ ιδιωτών στις οποίες προσιδιάζουν

IX. Οι περιορισμοί των θεμελιωδών δικαιωμάτων οφείλουν να σέβονται την αρχή της αναλογικότητας που επιβάλλεται ως βασικός περιορισμός των περιορισμών

X. Η ρητά προβλεπόμενη τελεολογία των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Μικρή ελεγχόμενη απόκλιση από τη θετικιστική θεώρηση των δικαιωμάτων ή ενίσχυσή της;

XI. Το χρέος της εθνικής και κοινωνικής αλληλεγγύης

XII. Η απαγόρευση της καταχρηστικής άσκησης δικαιώματος

XIII. Συσχέτιση του άρθρου 25 παρ. 3 Σ. με το άρθρο 17 ΕΣΔΑ για την απαγόρευση κατάχρησης δικαιώματος

XIV. Συρροή θεμελιωδών δικαιωμάτων

Κεφάλαιο 8

Η επιφύλαξη υπέρ του νόμου

I. Η έννοια του νόμου στο Σύνταγμα

II. Οι εκτελεστικοί νόμοι

III. Η επιφύλαξη υπέρ του Κανονισμού της Βουλής

IV. Η επιφύλαξη απευθείας υπέρ διοικητικών οργάνων ή της δικαστικής εξουσίας

V. Η εισαγωγή μιας σαφέστερης τυπολογίας επιφυλάξεων υπέρ του νόμου με την αναθεώρηση του 2001

VI. Τεκμήριο συνταγματικότητας των νόμων ή τεκμήριο υπέρ της ελευθερίας (in dubio pro legislatore ή in dubio pro libertate?)

Κεφάλαιο 9

Οι καταστάσεις ανάγκης και εξαίρεσης – Η αναστολή της ισχύος διατάξεων που προστατεύουν θεμελιώδη δικαιώματα κατά το άρθρο 48 Σ. – Η παρέκκλιση (derogation) κατά το άρθρο 15 ΕΣΔΑ

I. Άλλο οι περιορισμοί των θεμελιωδών δικαιωμάτων και άλλο η αναστολή ισχύος των σχετικών συνταγματικών διατάξεων

II. «Συντεταγμένο» και «συντακτικό» Δίκαιο της Ανάγκης

III. Η αντιμετώπιση των «συνηθισμένων» καταστάσεων ανάγκης με την έκδοση ΠΝΠ κατά το άρθρο 44 παρ. 1 Σ.

IV. Η πανδημία ως κατάσταση ανάγκης

V. Η κατάσταση πολιορκίας και η αναστολή της ισχύος διατάξεων που προστατεύουν θεμελιώδη δικαιώματα ή θέτουν θεσμικές εγγυήσεις κατά το άρθρο 48 Σ

VI. Η παρέκκλιση (derogation) του άρθρου 15 ΕΣΔΑ

Κεφάλαιο 10

Οι περιορισμοί και οι περιορισμοί των περιορισμών των θεμελιωδών δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Οι κανόνες περί θεμελιωδών δικαιωμάτων είναι υπερέχοντες και άμεσης εφαρμογής

III. Περιοριστικές ρήτρες στο ίδιο το Σύνταγμα – Η τριάδα των περιορισμών του άρθρου 5 παρ. 1 Σ.

IV. Η ταυτολογική υποχρέωση της μη παραβίασης του Συντάγματος

V. Τα δικαιώματα των άλλων – Η σύγκρουση δικαιωμάτων

VI. Η μη προσβολή των χρηστών ηθών

VII. Τυπολογία περιορισμών

VIII. Υπάρχουν απεριόριστα δικαιώματα;

Κεφάλαιο 11

Η έννοια του γενικού συμφέροντος και οι περιορισμοί των θεμελιωδών δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Ρητές αναφορές του Συντάγματος στην έννοια του γενικού συμφέροντος ή σε συναφείς έννοιες

III. Υπάρχει κάποιος κοινός παρονομαστής των διατάξεων που αναφέρονται στην έννοια του γενικού συμφέροντος;

IV. Η νομολογιακή χρήση της έννοιας του γενικού συμφέροντος – Τυπολογία χρήσεων

V. Η έννοια του γενικού συμφέροντος και η καμπύλη της έντασης του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας

VI. Η έννοια της δημόσιας τάξης

VII. Η έννοια της εθνικής ασφάλειας

Κεφάλαιο 12

Η αρχή της αναλογικότητας ως δικανικός μηχανισμός ελέγχου των περιορισμών των θεμελιωδών δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Η αρχή της αναλογικότητας στην ΕΣΔΑ και στον ΧΘΔ

III. Η αρχή της αναλογικότητας ως δομημένος δικανικός συλλογισμός

IV. Ο πυρήνας και η ουσία του δικαιώματος

V. Οι συνταγματικές σταθμίσεις ως προς την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων – Τι αναθέτει το Σύνταγμα στον νομοθέτη και εντέλει στον δικαστή;

VI. Η αρχή της αναλογικότητας στην ελληνική νομολογία – Χαρακτηριστικά παραδείγματα

Κεφάλαιο 13

Η δικαστική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων

I. Εισαγωγή

II. Η διάκριση μεταξύ δικαστικής προστασίας θεμελιωδών δικαιωμάτων και δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας σχετικών νόμων

III. Ο έλληνας δικαστής ως δικαστής τριών έννομων τάξεων

IV. Προβλεπόμενες ρητά στο Σύνταγμα περιπτώσεις παρεμβολής της δικαστικής εξουσίας

V. Ενώπιον της πολιτικής και της διοικητικής δικαιοσύνης

VI. Η ποινική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων

VII. Η ατομική προσφυγή στο ΕΔΔΑ

VII. Στο πεδίο της έννομης τάξης της ΕΕ

Βιβλιογραφία

Ελληνική

Ξενόγλωσση

Ηλεκτρονικές και άλλες πηγές

Ευρετήριο άρθρων

Α. Σύνταγμα

Β. ΕΣΔΑ

Γ. ΧΘΔ ΕΕ

Λημματικό ευρετήριο