Χ. Μουκίου, Εισαγωγή στο Διοικητικό Δίκαιο, 2026

Πρόλογος

Γενική Βιβλιογραφία

Κυριότερες Συντομογραφίες

Α. Η νομική επιστήμη

1. Ορισμός της νομικής επιστήμης

2. Οι εξελικτικές φάσεις του «δικαίου»

α. Η πρώτη φάση

β. Η δεύτερη φάση

γ. Η τρίτη φάση

3. Οι διαμορφωθείσες σχολές του δικαίου

α. Η σχολή του φυσικού δικαίου

β. Η ιστορική σχολή του δικαίου

γ. Η πραγματιστική σχολή του δικαίου

δ. Η θεωρία του νομικού θετικισμού («η καθαρή θεωρία του δικαίου»)

4. Η νομική επιστήμη ως επιστήμη και ως τέχνη

5. Διάκριση του δικαίου από την ηθική

6. Διάκριση του δικαίου από την εθιμοτυπία

7. Διάκριση του δικαίου από την αβροφροσύνη

8. Διάκριση του δικαίου από το κανονικό δίκαιο

B. Η Νομική Επιστήμη ως Επιστήμη του Ανθρώπου

1. Η διάκριση ανάμεσα στο «ον» και το «δέον»

2. Δίκαιο και Οικονομία

3. Τα χαρακτηριστικά του δικαίου

α. Η ρύθμιση εξωτερικής συμπεριφοράς

β. Η ρύθμιση νομικά σημαντικών σχέσεων

γ. Η επιτακτική ρύθμιση

δ. Η ετερόνομη ρύθμιση

ε. Η εξαναγκαστή ρύθμιση

στ. Η γενική και αφηρημένη ρύθμιση

4. Ο υπαγωγικός συλλογισμός

α. Μείζων πρόταση

i) H διαμόρφωση της μείζονος προτάσεως

ii) Οι κανόνες ερμηνείας της μείζονος προτάσεως

αα) Η γραμματική μέθοδος ερμηνείας

αβ) Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας

αγ) Η συστηματική μέθοδος ερμηνείας

αδ) Η τελολογική μέθοδος ερμηνείας (η ratiο legis)

αε) Τελολογική συστολή και τελολογική διαστολή

β. Η μέθοδος ερμηνείας αόριστων νομικών ή αξιολογικών εννοιών – δέσμια αρμοδιότητα και διακριτική ευχέρεια

i) Η ερμηνεία αόριστων νομικών εννοιών

ii) Η ερμηνεία αόριστων αξιολογικών εννοιών

iii) Η ευχέρεια επιλογής ανάμεσα σε περισσότερες εξίσου νόμιμες λύσεις.

iv) Η σύμφωνη με το Σύνταγμα, με το ενωσιακό και με το διεθνές δίκαιο μέθοδος ερμηνείας

γ. Η ελάσσων πρόταση του υπαγωγικού συλλογισμού-Υπαγωγή

i) Η τελολογική υπαγωγή

ii) Η τυπολογική υπαγωγή

δ. Λογικά ερμηνευτικά επιχειρήματα

Γ. Η Έννομη Τάξη

1. Η έννοια του Κράτους

α. Έδαφος

β. Λαός (ή έθνος)

γ. Οργάνωση σε μορφή νομικού προσώπου

δ. Άσκηση εξουσίας

ε. Αναγνώριση από τη διεθνή κοινότητα

2. Η ιδιοτυπία του Διεθνούς Δικαίου

3. Νοείται έννομη τάξη εκτός και πέραν του Κράτους;

4. Κλάδοι δικαίου

α. Η διάκριση ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιωτικό δίκαιο

β. Η γέννηση του διοικητικού δικαίου στη Γαλλία

i) Η νομολογιακή γέννηση ex nihilo του διοικητικού δικαίου στη Γαλλία

ii) Η ιστορική εξήγηση της γέννησης του διοικητικού δικαίου στη Γαλλία

iii) Η επίδραση του γαλλικού διοικητικού δικαίου στο ελληνικό δίκαιο: Η «σύλληψη» στο ελληνικό δίκαιο του θεσμού του Συμβουλίου της Επικρατείας

γ. Κριτήρια διάκρισης ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό δίκαιο

i) Το δημόσιο συμφέρον.

αα) Η κλασική θεωρία του δημόσιου συμφέροντος

αβ) Η αλλοίωση της έννοιας του δημόσιου συμφέροντος: η μετάλλαξη του ταμειακού συμφέροντος του Δημοσίου σε δημόσιο συμφέρον διά της δημοσιονομικής οδού

αγ) Το δημόσιο συμφέρον στην κρίση της πανδημίας

ii) Νομική υπεροχή – Δημόσια Εξουσία

iii) H Δημόσια Υπηρεσία

δ. Οι κλάδοι του δικαίου όπως διαμορφώθηκαν στην ελληνική έννομη τάξη

i) Tο διοικητικό δίκαιο

ii) Το ιδιωτικό δίκαιο

iii) To ποινικό δίκαιο

Δ. Η Δημόσια Διοίκηση στο Πλαίσιο της Αρχής της Διάκρισης των Λειτουργιών

1. Το Κράτος υπό ευρεία έννοια (lato sensu) και το Κράτος υπό στενή έννοια (stricto sensu)

2. Η ίδρυση νομικών προσώπων

3. Κεντρικά και αποκεντρωμένα όργανα του Κράτους

4. Οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης

5. Η Διοίκηση υπό ευρεία έννοια (lato sensu)

6. Ο δημόσιος τομέας

7. Οι Ανεξάρτητες Αρχές

Ε. Οι Πηγές του Διοικητικού Δικαίου

1. Πηγές συνταγματικής ισχύος

α. Το Σύνταγμα (Grundnorm)

β. Το συνταγματικό έθιμο

γ. Η συνταγματική πρακτική και οι συνθήκες του Πολιτεύματος;

δ. Τα ψηφίσματα

ε. Οι συντακτικές πράξεις

στ. Οι Γενικές αρχές συνταγματικής ισχύος

i) Η αρχή του κράτους δικαίου

ii) Η αρχή της νομιμότητας

iii) H αρχή της ασφάλειας δικαίου

iv) Η αρχή της χρηστής διοίκησης

v) Η αρχή της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης του διοικουμένου

vi) Η αρχή της ισότητας

vii) Η αρχή της αναλογικότητας

viii) Η αρχή της διαφάνειας

αα) Η αρχή της διαφάνειας υπό την τυπική του όρου έννοια

αβ) Η αρχή της διαφάνειας υπό την ουσιαστική του όρου έννοια

a) Διαφάνεια στα ΜΜΕ και τις δημόσιες συμβάσεις

b) Διαφάνεια κατά τη νομοθετική λειτουργία

ix) Η αρχή της αξιοκρατίας

x) Η αρχή του δημόσιου συμφέροντος

2. Πηγές υπο-συνταγματικής ισχύος

α. Το διεθνές δίκαιο

β. Ο τυπικός νόμος

i) Η τακτική νομοθετική διαδικασία

ii) H έκτακτη νομοθετική διαδικασία (δίκαιο της ανάγκης)

αα) Η ρύθμιση του άρθρ. 44 Σ.

αβ) Η διαδικασία του άρθρ. 48 Σ

αγ) Η νομοθετική λειτουργία κατά τις ανώμαλες περιόδους

αδ) Οι «εφάπαξ» εκδιδόμενοι νόμοι

γ. Η έννοια του νόμου στην περίοδο των κρίσεων

i) Το δημόσιο χρέος και το δημοσιονομικό έλλειμμα της Χώρας.

ii) Η πανδημία

iii) Οι τρομοκρατικές επιθέσεις και το δίκαιο της ανάγκης στη Γαλλία

δ. Οι (απλές) γενικές αρχές διοικητικού δικαίου

i) Η νομολογία είναι πηγή του διοικητικού δικαίου;

ii) Υφίσταται διοικητικό έθιμο;

ε. Οι κανονιστικές πράξεις της διοίκησης

i) Οι κανονιστικές πράξεις ως πράξεις γενικού και απρόσωπου χαρακτήρα

ii) Η έκδοση διαταγμάτων κατά το γαλλικό συνταγματικό δίκαιο

iii) Η έκδοση των εκτελεστικών προεδρικών διαταγμάτων κατά το άρθρ. 43 παρ. 1 Σ)

iv) Τα κανονιστικά προεδρικά διατάγματα κατά το άρθρ. 43 παρ. 2 εδ. α΄ Σ.: Νομοθετική Εξουσιοδότηση προς τον ΠτΔ

αα) Οι όροι χορήγησης Νομοθετικής Εξουσιοδότησης προς τον ΠτΔ κατά το Σύνταγμα

αβ) Ο θεσμικός γνωμοδοτικός ρόλος του Συμβουλίου της Επικρατείας

v) Οι κανονιστικές διοικητικές πράξεις κατά το άρθρ. 43 παρ. 2 εδ. β΄ Σ: Νομοθετική Εξουσιοδότηση προς «άλλα όργανα της Διοίκησης»

vi) Η νομοθετική εξουσιοδότηση βάσει νόμου-πλαίσιο

vii) Βασικοί κανόνες που διέπουν την κανονιστική αρμοδιότητα της Διοίκησης

αα) Υφίσταται υποχρέωση της Διοίκησης να κάνει χρήση της νομοθετικής εξουσιοδότησης;

αβ) Πότε είναι υποχρεωμένη η Διοίκηση να κάνει χρήση της νομοθετικής εξουσιοδότησης;

αγ) Πόσες φορές μπορεί να κάνει χρήση της νομοθετικής εξουσιοδότησης η Διοίκηση;

αδ) Πρέπει η Διοίκηση να αιτιολογήσει τη χρήση της νομοθετικής εξουσιοδότησης;

αε) Μπορεί ο Νομοθέτης να εξουσιοδοτήσει τη Διοίκηση για όλα τα θέματα;

αστ) Μπορεί ένα εξουσιοδοτημένο όργανο να υπεξουσιοδοτήσει άλλο όργανο της Διοίκησης;

αζ) Πρέπει ο Νομοθέτης, να προβεί και στη θέσπιση κριτηρίων, γενικών αρχών και κατευθύνσεων για την άσκηση της νομοθετικής εξουσιοδότησης;

αη) Οι ρυθμίσεις του άρθρ. 80 του Θεμελιώδους Νόμου της Βόννης

στ. Οι ατομικές διοικητικές πράξεις

ΣΤ. Το Ζήτημα του Ενωσιακού Δικαίου

1. Η ενωσιακή έννομη τάξη ως αυτοτελής και sui generis έννομη τάξη

2. Οι κανόνες του ενωσιακού δικαίου

α. Το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο

β. Το παράγωγο ή δευτερογενές ενωσιακό δίκαιο

i) Ο Κανονισμός

ii) Η Οδηγία

αα) Ο κανόνας περί της μερικής δέσμευσης από την Οδηγία

αβ) Η εξαίρεση του άμεσου αποτελέσματος της Οδηγίας

αγ) Διαφορά ανάμεσα σε Κανονισμούς και Οδηγίες:

iii) Η Απόφαση

iv) Η Σύσταση και η Γνώμη

v) Η Απόφαση-Πλαίσιο

3. H ισχύς του ενωσιακού δικαίου στο πλαίσιο της εθνικής έννομης τάξης

α. Η υπεροχή του ενωσιακού δικαίου κατά τη νομολογία του ΔΕΕ

β. Η αμφισβήτηση της υπεροχής του ενωσιακού δικαίου από τα εθνικά Δικαστήρια και από τη θεωρία

i) Η περίπτωση του «βασικού μετόχου»

ii) Η αναγνώριση επαγγελματικών δικαιωμάτων σε αποφοίτους μη Α.Ε.Ι.

iii) Η περίπτωση των «συμβασιούχων»

γ. Η ενδιάμεση θέση σχετικά με την ισχύ του ενωσιακού δικαίου

Ζ. Ο Έλεγχος της Συνταγματικότητας των Νόμων

1. Συστήματα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων

2. Ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων στη Γαλλία

3. Ο έλεγχος της (αντι)συνταγματικότητας των νόμων στην ελληνική έννομη τάξη

Η. Πράξεις Διοικητικών Οργάνων Γενικού Χαρακτήρα που δεν Θεσπίζουν Κανόνες Δικαίου

1. Εγκύκλιοι

α. Οι γνήσιες ερμηνευτικές εγκύκλιοι με περιεχόμενο σύμφωνο με τον νόμο (secundum legem)

i) Oι γνήσιες ερμηνευτικές εγκύκλιοι

ii) Tο ζήτημα της αντισυνταγματικότητας διάταξης της εγκυκλίου

β. Οι ψευδοερμηνευτικές και οι μη ερμηνευτικές εγκύκλιοι που περιέχουν ρύθμιση πέραν του νόμου (praeter legem)

i) Οι ψευδοερμηνευτικές εγκύκλιοι με κανονιστικό περιεχόμενο.

ii) Οι μη ερμηνευτικές εγκύκλιοι με κανονιστικό περιεχόμενο

2. Κατευθυντήριες Οδηγίες

Θ. Η «Καλή» και «Έξυπνη» Νομοθέτηση

1. Η γνώση, η σαφήνεια και η κατανοησιμότητα του κανόνα δικαίου

α. Σε επίπεδο νομοθετικών ρυθμίσεων

β. Σε επίπεδο κανονιστικών ρυθμίσεων

2. Η καθεαυτή «καλή» νομοθέτηση

α. Η πρωθυπουργική εγκύκλιος για την «καλή» νομοθέτηση

β. Η νομοθεσία για την «καλή» νομοθέτηση

3. Το «ήπιο δίκαιο» και η «έξυπνη» νομοθέτηση

4. Η «αυτορρύθμιση» («self regulation») ως διαδικασία «έξυπνης» νομοθέτησης

5. Η «από κοινού ρύθμιση» («co-regulation») ως διαδικασία «έξυπνης» νομοθέτησης

6. Η «ιδιωτική ρύθμιση» ως διαδικασία «έξυπνης νομοθέτησης»

Ι. Το Διοικητικό Δίκαιο και η Τεχνητή Νοημοσύνη

1. Οι αλγόριθμοι και η δημόσια Διοίκηση

2. Η «αλγοριθμική πράξη» στη βάσανο του Δικαστή

α. Απαίτηση για αιτιολογία της «αλγοριθμικής πράξης»

β. Η πρόβλεψη άσκησης ενδικοφανούς προσφυγής

γ. Πλήρης έλεγχος της υπόθεσης

3. Οι αλγόριθμοι στην υπηρεσία της Δικαιοσύνης

α. Η ψηφιοποίηση του φακέλου και η ηλεκτρονική κατάθεση δικογράφου

β. Η λεγόμενη «προληπτική Δικαιοσύνη»

4. Ορισμένα αναπάντητα ερωτήματα για την ΤΝ

α. Μπορεί η ΤΝ να ανιχνεύσει το συναίσθημα;

β. Μπορεί η ΤΝ να υπηρετήσει ηθικές αξίες;

γ. Μπορεί η ΤΝ να κλωνοποιήσει μηχανές βαθείας εκμάθησης και σε ποιο βαθμό;

δ. Μπορεί η ΤΝ να υποκαταστήσει το διοικητικό όργανο ή τον διοικητικό Δικαστή και σε ποιο βαθμό;

ε. Μπορεί η ΤΝ να έχει συνείδηση;

Παράρτημα

Βασική Δομή Κανόνων Δικαίου