Ευχαριστίες ................................................................................................................................

V

Πρόλογος ................................................................................................................................

VΙΙ

Συντομογραφίες..............................................................................................

ΧΧΙ

Εισαγωγή ................................................................................................................................

1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ
ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

1. Η δημόσια παρέμβαση στις αρχαίες ελληνικές πόλεις-κράτη .......................................................................................................................

5

2. Η παρέμβαση της πολιτείας στην αρχαία Ρώμη .......................................................................................................................

10

3. Σύγκριση μεταξύ της φύσης της κρατικής παρέμβασης στην αρχαία Ελλάδα και της παρεμβατικής αντίληψης στη Ρώμη .......................................................................................................................

14

4. Η παρέμβαση του κράτους στο Βυζάντιο .......................................................................................................................

15

5. Ένα γενικό συμπέρασμα για την πολιτική ως μέσου παρέμβασης με βάση την ιστορική εμπειρία .......................................................................................................................

17

KΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΚΡΑΤΟΣ

1. Σκοπός της κρατικής παρέμβασης του σύγχρονου Κράτους.....................................................................................................

19

2. Η ιδεολογική αντίληψη του κράτους «πατερούλης» .......................................................................................................................

21

3. Η προέλευση και το δικαιικό θεμέλιο της παρεμβατικής ικανότητας του Κράτους .......................................................................................................................

24

4. Το υποκείμενο της ρυθμιστικής κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

27

5. Το αντικείμενο της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

28

6. Πηγές της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

30

7. Η ρυθμιστική κρατική κρατική παρέμβαση μέσω της ενωσιακής νομοθεσίας .......................................................................................................................

31

8. Η ρυθμιστική παρέμβαση στην οικονομία των κρατών μελών μέσω ευρωπαϊκών θεσμών .......................................................................................................................

35

α) Η παρέμβαση στην οικονομία των κρατών μελών ως εμπόδιο στην πολιτική ενοποίηση...........................................................................................

35

β) Η υπόθεση των Οριστικών Νομισματικών Συναλλαγών (ΟΜΤ) και η παρέμβαση του ΔΕΕ..........................................................................................................

37

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Α. ΓΕΝΙΚΑ ................................................................................................................................

47

1. Εισαγωγή στον τρόπο άσκησης της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

47

2. Διάκριση της ρυθμιστικής κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

48

3. Είδη και κατηγοριοποίηση της παρεμβατικής συμπεριφοράς του Κράτους .......................................................................................................................

49

4. Τα χαρακτηριστικά της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

51

Β. ΟΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ................................................................................................................................

52

1. Η εποπτική παρέμβαση .......................................................................................................................

52

2. Η ρυθμιστική παρέμβαση .......................................................................................................................

53

3. Η εγγυητική παρέμβαση .......................................................................................................................

54

4. Διάκριση μεταξύ της εποπτείας και της ρύθμισης ανάλογα με την ένταση της παρέμβασης.............................................................................................

54

5. Η αρχή της αναλογικότητας και η ασφάλεια του δικαίου .......................................................................................................................

56

6. Τα όρια μεταξύ της κρατικής παρέμβασης και της ιδιωτικής οικονομικής δραστηριότητας .......................................................................................................................

57

7. Περιορισμοί της κρατικής παρέμβασης για λόγους προστασίας του ανταγωνισμού .......................................................................................................................

57

Γ. ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΕΙΨΗ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ................................................................................................................................

58

1. Η απορρύθμιση .......................................................................................................................

58

α) Η ιδεολογική προσέγγιση του ζητήματος .................................................................................................................

58

β) Η αποχώρηση του Δημοσίου.............................................................................................

60

γ) Ο «ενσωματωμένος» φιλελευθερισμός .................................................................................................................

61

δ) Οι επιπτώσεις της απορρύθμισης .................................................................................................................

64

ε) Οι προσπάθειες της ΕΕ για την εποπτεία του χρηματοπιστωτικού τομέα .................................................................................................................

66

  στ) Η ενεργειακή κρίση στην Καλιφόρνια...............................................................................................

68

2. Η υπερρύθμιση .......................................................................................................................

69

3. Συμπεράσματα .......................................................................................................................

72

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

ΣΥΝΤΟΜΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

1. Προς μια νέα εκδοχή του δικαίου; .......................................................................................................................

75

2. Η ρυθμιστική διοίκηση .......................................................................................................................

77

3. Λειτουργία και χαρακτηριστικά του παρεμβατικού δικαίου .......................................................................................................................

80

α) Αρχές και κανόνες του παρεμβατικού δικαίου .................................................................................................................

80

β) Η ερμηνεία .................................................................................................................

81

γ) Χαρακτηριστικά του παρεμβατικού δικαίου .................................................................................................................

81

4. Πηγές του παρεμβατικού δικαίου .......................................................................................................................

83

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Α. ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ................................................................................................................................

85

1. Τα ιδεολογικά στοιχεία της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

85

2. Οι αρχές που διέπουν την κρατική παρέμβαση .......................................................................................................................

88

3.. Η Δικαιοσύνη ως παράγων ήθους της κρατικής παρέμβασης.......................................................................................................................

91

4. Η περιφρούρηση της δημοκρατικής αρχής .......................................................................................................................

92

5. Η πολιτική αξιολόγηση της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

94

Β. Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΕΠΙΔΙΩΚΟΜΕΝO ΣΚΟΠΟ ................................................................................................................................

95

1. Η κρατική παρέμβαση υπέρ του Κράτους υπό το καθεστώς των εκτάκτων περιστάσεων .......................................................................................................................

95

2. Η κρατική παρέμβαση υπέρ των πολιτών και καταναλωτών .......................................................................................................................

98

3. Η κρατική παρέμβαση στη διαμόρφωση των τιμών της αγοράς .......................................................................................................................

98

4. Η προστασία υπέρ των ευάλωτων καταναλωτών .......................................................................................................................

100

5. Η κρατική παρέμβαση για την προστασία του περιβάλλοντος .......................................................................................................................

101

6. Το Κράτος της καινοτομίας .......................................................................................................................

104

α) Η εισαγωγή της καινοτομίας στην κρατική λειτουργία .................................................................................................................

104

β) Η κρατική παρέμβαση στην οικονομία της καινοτομίας .................................................................................................................

105

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ

Η ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗ ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

1. Η περιπτωσιολογία της αναγκαστικής κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

107

α) Παρέμβαση στο δικαίωμα πληροφόρησης .................................................................................................................

108

β) Παρέμβαση στο ραδιοφωνικό και τηλεοπτικό τομέα .................................................................................................................

108

γ) Παρέμβαση στην παροχή ανωτάτης εκπαίδευσης .................................................................................................................

110

δ) Παρέμβαση στην ατομική ιδιοκτησία .................................................................................................................

111

ε) Παρέμβαση στη χρήση της ατομικής ιδιοκτησίας .................................................................................................................

111

στ) Παρέμβαση στη λειτουργία των δημοσίων επιχειρήσεων.....................................................................................

112

ζ) Παρέμβαση για την προστασία του περιβάλλοντος .................................................................................................................

112

η) Η κρατική παρέμβαση υπό το καθεστώς του άρθρου 106 του Συντάγματος .................................................................................................................

112

θ) Η κρατική παρέμβαση για την κατοχύρωση του θεσμού της κοινωνικής ασφάλισης...........................................................................................

114

2. Κριτική επί των περιπτώσεων της αναγκαστικής κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

115

3. Συμπεράσματα .......................................................................................................................

117

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

1. Τα όργανα άσκησης της κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

119

2. Ο ρόλος των ανεξάρτητων αρχών .......................................................................................................................

119

3. Η νομιμοποίηση των ανεξάρτητων αρχών .......................................................................................................................

123

α) Η θεωρία της αντιπροσώπευσης .................................................................................................................

123

β) Η αρχή της επικουρικότητας υπό το πρίσμα του ενωσιακού δικαίου .................................................................................................................

124

4. Η ρυθμιστική «αιχμαλωσία» .......................................................................................................................

129

α) Υποκειμενική και αντικειμενική ανεξαρτησία των ανε­ξάρτητων αρχών....................................................................................................

129

β) Η ρυθμιστική αιχμαλωσία ως εκτροπή της κρατικής παρέμβασης .................................................................................................................

130

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ

ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ
ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ

Α. Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ................................................................................................................................

135

1. Οργανική μορφή .......................................................................................................................

135

2. Λειτουργική μορφή .......................................................................................................................

136

Β. Η ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΕΝΩΣΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ................................................................................................................................

138

1. Η διάκριση της δημόσιας υπηρεσίας .......................................................................................................................

138

2. Τα φυσικά μονοπώλια .......................................................................................................................

139

3. Οι υπηρεσίες κοινής ωφέλειας .......................................................................................................................

139

4. Προϋποθέσεις παροχής δημόσιας υπηρεσίας .......................................................................................................................

140

5. Ο τρόπος παροχής της δημόσιας υπηρεσίας .......................................................................................................................

142

6. Οι υπηρεσίες γενικού οικονομικού συμφέροντος στο πλαίσιο της Ένωσης .......................................................................................................................

143

7. Το αντιστάθμισμα της δημόσιας υπηρεσίας ως στρέβλωση του ανταγωνισμού .......................................................................................................................

144

α) Κανόνες και αρχές για την συμβατότητα του ανταλλάγματος. Η υπόθεση Altmark .................................................................................................................

144

β) Η ανάκτηση των παρανόμως χορηγούμενων κρατικών ενισχύσεων .................................................................................................................

146

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ

ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΚΡΑΤΙΚΟΠΟΙΗΣΕΙΣ

Α. ΓΕΝΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ................................................................................................................................

147

1. Σκοπός και αιτίες .......................................................................................................................

147

2. Η δημόσια επιχείρηση .......................................................................................................................

148

3. Διάκριση ιδιωτικοποίησης και αποκρατικοποίησης .......................................................................................................................

149

4. Λόγοι που επιβάλλουν την ιδιωτικοποίηση .......................................................................................................................

151

Β. ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ................................................................................................................................

153

1. Οι αντικειμενικές προϋποθέσεις .......................................................................................................................

153

α. Lege artis .................................................................................................................

153

β) Ύπαρξη ειδικής κρατικής εποπτείας .................................................................................................................

154

γ) Οικονομική ωφέλεια για το δημόσιο................................................................................................

156

2. Τα όρια της ιδιωτικοποίησης .......................................................................................................................

157

α) Η θέσπιση των ορίων στη νομολογία .................................................................................................................

157

β) Το ζήτημα της ειδικής μετοχής .................................................................................................................

158

Γ. ΠΑΡΕΜΦΕΡΕΙΣ ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ................................................................................................................................

160

1. Η Εθνικοποίηση .......................................................................................................................

160

2. Διαδικασία ιδιωτικοποίησης ή μεταβίβασης μετοχών και άσκησης ελέγχου; .......................................................................................................................

162

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΚΑΤΟ

ΜΕΣΑ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

1. Ο ρόλος του νόμου στην παρέμβαση του Κράτους .......................................................................................................................

163

α) Η νομοκρατία .................................................................................................................

163

β) Η λειτουργική δύναμη του νόμου .................................................................................................................

164

2. Η απαλλοτρίωση ως μέσο κρατικής παρέμβασης .......................................................................................................................

165

α) Σκοπός .................................................................................................................

165

β) Προϋποθέσεις απαλλοτρίωσης .................................................................................................................

166

3. Η εισαγωγή του φόρου ως παρέμβαση στην οικονομική ζωή .......................................................................................................................

167

α) Σύντομη ιστορική καταγραφή .................................................................................................................

167

β) Ο φόρος ως κρατική παρέμβαση .................................................................................................................

169

γ) Η επίδραση του φόρου στην αγορά .................................................................................................................

170

4. Η παρέμβαση του Κράτους μέσω της έκδοσης του νομίσματος .......................................................................................................................

171

5. Περιορισμοί στην κίνηση κεφαλαίων .......................................................................................................................

171

6. Έκτακτες παρεμβάσεις στην αγορά .......................................................................................................................

172

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΔΕΚΑΤΟ

Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ
ΤΗΣ ΟΙΚΟΝOΜIΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ (2010- ; )

1. Γενικά .......................................................................................................................

175

2. Οι έκτακτες περιστάσεις ως λόγος επίκλησης του δημοσίου συμφέροντος .......................................................................................................................

176

3. Η φύση των βασικών παρεμβάσεων .......................................................................................................................

176

4. Τα χαρακτηριστικά των ληφθέντων μέτρων .......................................................................................................................

178

5. Η νομολογιακή προσέγγιση στην περίοδο των «μνημονίων» και τα χαρακτηριστικά της .......................................................................................................................

179

α) Η ΣτΕ 668/2012 .................................................................................................................

179

β) Η ΣτΕ 1972/2012 .................................................................................................................

181

γ) Η ΣτΕ 2527/2013 .................................................................................................................

182

δ) Η ΣτΕ 3354/2013 .................................................................................................................

182

ε) Οι αποφάσεις του ΣτΕ για τους κατόχους ομολόγων του Ελλη­νικού Δημοσίου .................................................................................................................

182

αα) Οι κάτοχοι ομολόγων Ελληνικού Δημοσίου ως επενδυτές...................................................................................

183

ββ) Η περίπτωση των ομολογιούχων ως δικαιούχων εφάπαξ ποσού κοινωνικής παροχής......................................................................................

184

στ) Η ΣτΕ 2192/2014..........................................................................................

188

ζ) Η ΣτΕ 1031/2015..........................................................................................

188

η) Οι ΣτΕ 2287, 2288, 2289 και 2290/2015..........................................................................................

188

Επίλογος ................................................................................................................................

191

Βιβλιογραφία....................................................................................................

193