Πρόλογος  VII

Γενική Βιβλιογραφία....................................................................................................................... ΧΙΧ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

I. Η εξέλιξη και οι μετασχηματισμοί του εθνικού κράτους................................................................ 1

     1. Το παρεμβατικό κράτος.............................................................................................................. 1

     2. Η εργαλειακή διάσταση του νόμου............................................................................................. 2

     3. Το διοικητικό κράτος.................................................................................................................. 3

     4. Οι μορφές διοίκησης.................................................................................................................. 4

        α. Η περιοριστική διοίκηση......................................................................................................... 4

        β. Η παροχική διοίκηση............................................................................................................... 5

        γ. Η συναλλακτική διοίκηση......................................................................................................... 6

        δ. Η ρυθμιστική διοίκηση............................................................................................................ 6

        ε. Η πολυσύνθετη διοικητική απόφαση........................................................................................ 8

     5. Η εξασθένιση του εθνικού κράτους.......................................................................................... 10

     6. O μηχανισμός σταθερότητας κατά το άρθρο 136 ΣΛΕΕ............................................................. 12

     7. Η ρυθμιστική εξουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης........................................................................ 14

II. Η διοίκηση................................................................................................................................... 16

     1. Οι μορφές διοίκησης................................................................................................................ 16

        α. Η διοίκηση με την οργανική και λειτουργική έννοια............................................................... 16

        β. Ο δημόσιος τομέας κατά το άρθρο 14 παρ. 1 στοιχ. α΄ του ν. 4270/2014.............................. 17

     2. Η ανεπάρκεια του διοικητικού κράτους.................................................................................... 18

     3. Η ανάγκη διαμόρφωσης μιας νέας διοικητικής κουλτούρας....................................................... 20

     4. Ο επιτελικός και ρυθμιστικός ρόλος του κράτους...................................................................... 21

III. Το διοικητικό δίκαιο................................................................................................................... 22

ΙV. Ο εξευρωπαϊσμός του εθνικού διοικητικού δικαίου.................................................................. 25

     1. Το ευρωπαϊκό διοικητικό δίκαιο και ο εξευρωπαϊσμός του διοικητικού δικαίου....................... 25

     2. Η έκταση της επίδρασης του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου στην εθνική

         έννομη τάξη............................................................................................................................. 26

     3. Οι μηχανισμοί του εξευρωπαϊσμού.......................................................................................... 28

        α. Η φιναλιστική δομή του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου....................................................... 28

        β. Το πρωτείο της υπεροχής του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου.............................................. 29

        γ. Η έμμεση εκτέλεση του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου........................................................ 31

        δ. Οι αρχές της ισοδυναμίας και της αποτελεσματικότητας......................................................... 32

        ε. Το αίτημα της εναρμόνισης.................................................................................................... 36

        στ. Οι μικτές μορφές εκτέλεσης του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου (δίκαιο

             της διοικητικής συνεργασίας)................................................................................................ 36

        ζ. Η ανοικτότητα του διοικητικού δικαίου.................................................................................. 38

V. Το παγκόσμιο διοικητικό δίκαιο.................................................................................................. 38

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

I. Οι πηγές του διοικητικού δικαίου................................................................................................ 40

     1. Το σύνταγμα............................................................................................................................ 40

     2. Οι κανόνες του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου....................................................................... 43

        α. Οι κανονισμοί....................................................................................................................... 45

        β. Οι οδηγίες............................................................................................................................. 46

        γ. Οι αποφάσεις........................................................................................................................ 48

     3. Οι νομοθετικές ρυθμίσεις......................................................................................................... 49

     4. Οι αρχές της καλής νομοθέτησης.............................................................................................. 52

     5. Οι νόμοι με αυξημένη τυπική ισχύ........................................................................................... 54

     6. Οι κανονιστικές πράξεις της διοίκησης...................................................................................... 55

        α. Το περιεχόμενο της κανονιστικής πράξης............................................................................... 55

        β. Οι συνέπειες της διάκρισης μεταξύ ατομικών και κανονιστικών πράξεων .............................. 56

        γ. Η γενική διοικητική πράξη ή ατομική πράξη γενικού περιεχομένου....................................... 61

        δ. Το γενικό πολεοδομικό σχέδιο.............................................................................................. 62

        ε. Η κανονιστική αρμοδιότητα της διοίκησης.............................................................................. 64

        στ. Η νομοθετική εξουσιοδότηση (άρθρο 43 παρ. 2 Σ).............................................................. 65

        ζ. Ο νόμος πλαίσιο.................................................................................................................... 68

        η. Η επεξεργασία των κανονιστικών πράξεων............................................................................ 69

        θ. Η έκδοση των κανονιστικών πράξεων.................................................................................... 69

     7. Οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου κατά τα άρθρα 44 παρ. 1 και 48 παρ. 2 Σ..................... 71

        α. Η συνταγματική διάταξη του άρθρου 44 παρ. 1..................................................................... 71

        β. Η συνταγματική διάταξη του άρθρου 48 παρ. 2..................................................................... 72

     8. Οι εγκύκλιοι............................................................................................................................. 72

     9. Ο προϋπολογισμός.................................................................................................................. 74

   10. Η νομολογία............................................................................................................................. 75

ΙΙ. Οι αρχές που διέπουν τη δράση της δημόσιας διοίκησης........................................................... 77

     1. Η αρχή της νομιμότητας της διοίκησης...................................................................................... 77

     2. Η υποχώρηση της αρχής της νομιμότητας................................................................................. 82

        α. Οι κυβερνητικές πράξεις........................................................................................................ 82

        β. Οι ειδικές κυριαρχικές σχέσεις............................................................................................... 83

     3. H αρχή της υπεροχής του δημόσιου συμφέροντος.................................................................... 84

        α. Η διαμόρφωση του γενικού συμφέροντος............................................................................. 84

        β. Η επίκληση της προστασίας του δημοσίου συμφέροντος........................................................ 86

        γ. Η νομολογία του ΣτΕ για το δημόσιο συμφέρον..................................................................... 88

     4. Η αρχή της χρηστής διοίκησης.................................................................................................. 90

     5. Η αρχή της καλής πίστης........................................................................................................... 92

     6. Η διαφάνεια της διοικητικής δράσης......................................................................................... 92

     7. Η αρχή της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης του ιδιώτη............................................................. 95

     8. Η αρχή της αναλογικότητας...................................................................................................... 97

     9. Η αρχή της οικονομικότητας (αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας)................................. 101

   10. Η αρχή της αμεροληψίας της διοίκησης.................................................................................. 103

   11. Η αρχή της ισότητας............................................................................................................... 105

   12. Η αρχή της αξιοκρατίας.......................................................................................................... 108

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

Ι. Η ατομική διοικητική πράξη...................................................................................................... 110

     1. Η προσέγγιση του κανόνα δικαίου και της διοικητικής πράξης................................................ 110

     2. Η έννοια της διοικητικής πράξης............................................................................................. 111

     3. Η κατασκευή των διφυών νομικών προσώπων....................................................................... 115

     4. Οι μη εκτελεστές διοικητικές πράξεις...................................................................................... 117

        α. Οι προπαρασκευαστικές πράξεις......................................................................................... 117

        β. Οι βεβαιωτικές πράξεις....................................................................................................... 117

        γ. Οι δηλώσεις πολιτικών παραγόντων, τα αντίγραφα, ανακοινώσεις ή οι

             περιλήψεις δημοσίων εγγράφων........................................................................................ 117

        δ. Η πράξη που επιβεβαιώνει προηγούμενη ρύθμιση.............................................................. 118

        ε. Οι πράξεις που συνιστούν εκτέλεση .................................................................................... 118

     στ. Οι πράξεις που αφορούν την εσωτερική λειτουργία της διοίκησης........................................ 118

        ζ. Οι γνωμοδοτήσεις................................................................................................................ 118

        η. Η εγκριτική πράξη............................................................................................................... 119

     5. Τα χαρακτηριστικά της διοικητικής πράξης.............................................................................. 119

        α. Το τεκμήριο νομιμότητας..................................................................................................... 120

        β. Η εκτελεστότητα.................................................................................................................. 122

     6. Οι υποσχέσεις........................................................................................................................ 123

     7. Οι άτυπες διοικητικές πράξεις................................................................................................ 124

ΙΙ. Ο διοικητικός καταναγκασμός................................................................................................... 127

     1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις..................................................................................................... 127

     2. Η διοικητική εκτέλεση............................................................................................................ 127

     3. Ο νόμιμος τίτλος.................................................................................................................... 128

     4. Η ανάκτηση των κρατικών ενισχύσεων................................................................................... 129

     5. Η λήψη αναγκαστικών μέτρων............................................................................................... 130

     6. Η παραγραφή απαιτήσεων του Δημοσίου.............................................................................. 132

     7. Η ηλεκτρονική κατάσχεση...................................................................................................... 133

     8. Τα μέσα διοικητικού καταναγκασμού...................................................................................... 135

ΙΙΙ. Οι διακρίσεις των διοικητικών πράξεων.................................................................................. 137

     1. Ατομικές και κανονιστικές πράξεις.......................................................................................... 137

     2. Συστατικές ή διαπλαστικές και διαπιστωτικές πράξεις............................................................. 137

     3. Οι βεβαιωτικές πράξεις.......................................................................................................... 138

     4. Οι πράξεις που επιλύουν διαφορές........................................................................................ 138

     5. Οι ευμενείς και δυσμενείς πράξεις......................................................................................... 139

     6. Οι θετικές και αρνητικές πράξεις............................................................................................ 139

     7. Οι ρητές και σιωπηρές πράξεις............................................................................................... 140

     8. Παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας........................................................................... 140

     9. Δέσμιες διοικητικές πράξεις και πράξεις διακριτικής ευχέρειας............................................... 142

   10. Η σύνθετη διοικητική ενέργεια............................................................................................... 142

IV. Ο τύπος της διοικητικής πράξης............................................................................................. 144

     1. H έγγραφη και προφορική διοικητική πράξη.......................................................................... 144

     2. Τα ηλεκτρονικά διοικητικά έγγραφα....................................................................................... 145

     3. Η δημοσίευση-κοινοποίηση της διοικητικής πράξης................................................................ 146

     4. Ο νόμος 3861/2010-πρόγραμμα Δι@ύγεια............................................................................. 147

V. Η αιτιολογία της διοικητικής πράξης........................................................................................ 148

VI. Πρόσθετοι ή παρεπόμενοι ορισμοί (Προθεσμίες, αιρέσεις, όροι, επιφύλαξη ανάκλησης και αναθεώρησης)   151

VII. Η διοικητική διαδικασία.......................................................................................................... 153

     1. Ο σκοπός της διοικητικής διαδικασίας.................................................................................... 153

     2. Η γνωμοδότηση (απλή και σύμφωνη γνώμη).......................................................................... 155

     3. Η συμμετοχή του πολίτη-ενδιαφερόμενου στην έκδοση της διοικητικής πράξης...................... 157

     4. Η πρόσβαση στα διοικητικά έγγραφα..................................................................................... 159

     5. Η ενημέρωση των πολιτών και των φορέων εκπροσώπησής τους........................................... 160

     6. Το δικαίωμα πρόσβασης στις περιβαλλοντικές πληροφορίες................................................... 161

     7. Το δικαίωμα άσκησης της προηγούμενης ακρόασης................................................................ 164

     8. Οι διοικητικές προθεσμίες...................................................................................................... 167

VIII. Η ισχύς των διοικητικών πράξεων......................................................................................... 170

     1. Έναρξη και διάρκεια της ισχύος των διοικητικών πράξεων..................................................... 170

     2. Κατάργηση των διοικητικών πράξεων.................................................................................... 172

IX. Η ανάκληση των διοικητικών πράξεων.................................................................................... 172

     1. Η έννοια της ανάκλησης......................................................................................................... 172

     2. Η παράνομη ή πλημμελής διοικητική πράξη........................................................................... 173

     3. Η διάταξη του άρθρου μόνον του α.ν. 261/1968.................................................................... 174

     4. Η ανάκληση ομοίων πράξεων................................................................................................ 175

     5. Η ανάκληση νόμιμων ευμενών πράξεων................................................................................ 176

     6. Η αρμοδιότητα ανάκλησης της διοικητικής πράξης.................................................................. 177

     7. Οι συνέπειες της ανάκλησης................................................................................................... 178

     8. Η ανάκληση αχρεωστήτως καταβληθέντων ποσών.................................................................. 179

Χ. Νομικά ελαττώματα των διοικητικών πράξεων........................................................................ 180

     1. Ανυπόστατη ή ανύπαρκτη πράξη............................................................................................ 180

     2. Άκυρη πράξη......................................................................................................................... 181

     3. Ακυρώσιμη πράξη ................................................................................................................ 181

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

I. Η συμβατική δράση της δημόσιας διοίκησης............................................................................. 182

     1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις..................................................................................................... 182

     2. Η διοικητική σύμβαση κατά τη νομολογία του ΣτΕ.................................................................. 184

     3. Τα κριτήρια για τον χαρακτηρισμό μιας σύμβασης ως διοικητικής........................................... 189

     4. Η διαδικασία σύναψης της διοικητικής σύμβασης-η δημοπρασία............................................ 198

     5. Ο προγραμματισμός των δημοσίων συμβάσεων..................................................................... 200

     6. Οι διαδικασίες ανάθεσης........................................................................................................ 202

II. Οι ειδικές διαδικασίες των κοινοτικών οδηγιών........................................................................ 209

     1. Δυναμικά συστήματα αγορών................................................................................................ 209

     2. Η χρήση ηλεκτρονικών πλειστηριασμών................................................................................. 211

     3. Ο ανταγωνιστικός διάλογος (άρθρα 49 του ν. 4281/2014 και 29 της οδηγίας

          2004/18/ΕΚ).......................................................................................................................... 213

     4. Οι «συμφωνίες-πλαίσιο»......................................................................................................... 215

     5. Η διαδικασία με διαπραγμάτευση με δημοσίευση προκήρυξης διαγωνισμού......................... 217

     6. Η διαδικασία με διαπραγμάτευση, χωρίς δημοσίευση προκήρυξης διαγωνι­-

          σμού (άρθρο 51 του ν. 4281/2014)....................................................................................... 219

     7. Εθνικό σύστημα ηλεκτρονικών δημόσιων συμβάσεων............................................................ 221

ΙΙΙ. Πρόχειρος διαγωνισμός-μειοδοτικός-πλειοδοτικός διαγωνισμός-μικτές συμβά-

        σεις-συμβάσεις παραχώρησης, συμβάσεις του τομέα άμυνας και ασφάλειας........................ 222

     1. Ο πρόχειρος διαγωνισμός...................................................................................................... 222

     2. Μειοδοτικός-πλειοδοτικός διαγωνισμός.................................................................................. 223

     3. Οι μικτές συμβάσεις............................................................................................................... 224

     4. Η σύμβαση παραχώρησης δημοσίων έργων........................................................................... 225

     5. Οι συμβάσεις στον τομέα της άμυνας και ασφάλειας............................................................... 227

ΙV. Η αρχή της τυπικότητας της διαδικασίας – προσβολή της κατακυρωτικής απόφασης.......... 228

     1. H αρχή της τυπικότητας.......................................................................................................... 228

     2. Η κατακυρωτική απόφαση...................................................................................................... 233

V. Ο τύπος των διοικητικών συμβάσεων-ρήτρα ακεραιότητας..................................................... 235

     1. Ο τύπος των διοικητικών συμβάσεων..................................................................................... 235

     2. Η ρήτρα ακεραιότητας............................................................................................................ 237

     3. Η νομοθετική κύρωση της σύμβασης...................................................................................... 239

     4. Η εκτέλεση και η λύση της διοικητικής σύμβασης................................................................... 240

VI. Ο προληπτικός έλεγχος των συμβάσεων από το Ελεγκτικό Συνέδριο..................................... 248

     1. Οι υπαγόμενες στον έλεγχο νομιμότητας του ΕΣ συμβάσεις.................................................... 248

     2. Η διαδικασία του ελέγχου...................................................................................................... 251

     3. Η διασφάλιση της χρηστής διαχείρισης του δημοσίου χρήματος............................................. 252

     4. Η αίτηση ανάκλησης των πράξεων των Επιτρόπων και των Κλιμακίων.................................... 255

     5. Η αίτηση αναθεώρησης.......................................................................................................... 256

     6. Η δέσμευση του ΕΣ από τις αποφάσεις των ασφαλιστικών μέτρων.......................................... 258

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

Τα διοικητικά όργανα.................................................................................................................... 259

     1. Η έννοια και διακρίσεις των διοικητικών οργάνων.................................................................. 259

     2. Οι ρυθμίσεις του ν. 2690/1999 για τα συλλογικά όργανα της διοίκησης................................. 259

        α. Η συγκρότηση..................................................................................................................... 260

        β. Η σύνθεση.......................................................................................................................... 261

        γ. Η λειτουργία........................................................................................................................ 265

     3. Νόμιμη υπόσταση του διοικητικού οργάνου- de facto διοικητικό όργανο............................... 267

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ

Ι. Η αρμοδιότητα των διοικητικών οργάνων................................................................................. 269

     1. Έννοια και διακρίσεις της αρμοδιότητας................................................................................. 269

     2. Αρχή της δεσμευτικότητας και της αποκλειστικότητας της κατανομής των

         αρ­μοδιοτήτων........................................................................................................................ 272

     3. Μεταβίβαση της αρμοδιότητας............................................................................................... 272

     4. Δέσμια αρμοδιότητα και διακριτική ευχέρεια......................................................................... 274

        α. Η δέσμια αρμοδιότητα........................................................................................................ 274

        β. Η διακριτική ευχέρεια......................................................................................................... 274

ΙΙ. H οργάνωση της δημόσιας διοίκησης....................................................................................... 278

     1. Το συγκεντρωτικό και αποκεντρωτικό σύστημα...................................................................... 278

     2. Η δημοσιονομική και διοικητική αυτοτέλεια- αυτοτελείς υπηρεσίες........................................ 279

     3. Η αυτοδιοίκηση..................................................................................................................... 280

     4. Ιεραρχική σχέση- ιεραρχικός έλεγχος..................................................................................... 281

     5. Οι διοικητικές προσφυγές...................................................................................................... 283

        α. Οι απλές διοικητικές προσφυγές.......................................................................................... 283

        β. Οι ειδικές προσφυγές.......................................................................................................... 284

        γ. Οι ενδικοφανείς προσφυγές................................................................................................. 286

     6. Η διοικητική εποπτεία............................................................................................................ 290

     7. Δημοσιονομικός, κοινοβουλευτικός και δικαστικός έλεγχος.................................................... 292

        α. Ο δημοσιονομικός έλεγχος.................................................................................................. 292

        β. Ο κοινοβουλευτικός έλεγχος................................................................................................ 292

        γ. Ο δικαστικός έλεγχος........................................................................................................... 293

     8. Οι ανεξάρτητες διοικητικές αρχές........................................................................................... 293

     9. Ο Γενικός Επιθεωρητής Δημόσιας Διοίκησης.......................................................................... 296

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

   Ι. Tα κεντρικά όργανα του κράτους........................................................................................... 298

     1. Η κεντρική διοίκηση............................................................................................................... 298

     2. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας................................................................................................ 299

     3. Η Κυβέρνηση......................................................................................................................... 300

     4. Τα κυβερνητικά συλλογικά όργανα......................................................................................... 302

     5. Ο Πρωθυπουργός.................................................................................................................. 304

     6. Οι Υπουργοί, οι υφυπουργοί και οι γενικοί γραμματείς.......................................................... 305

  ΙΙ. Τα περιφερειακά όργανα του κράτους................................................................................... 307

     1. Οι αποκεντρωμένες διοικήσεις............................................................................................... 309

     2. Τα όργανα της αποκεντρωμένης διοίκησης............................................................................. 310

     3. Η αυτοτελής υπηρεσία εποπτείας ΟΤΑ.................................................................................... 311

  ΙΙΙ. Τοπική αυτοδιοίκηση.............................................................................................................. 312

     1. Δήμοι-Περιφέρειες-συνταγματική θεμελίωση και οι αρμοδιότητές τους.................................. 312

     2. Η ρευστή, εύπλαστη και προσαρμοστική ως προς τα όριά της έννοια της

          τοπι­κής υπόθεσης.................................................................................................................. 314

     3. Οι δημοτικές αρχές ............................................................................................................... 319

     4. Έσοδα, δαπάνες και προϋπολογισμός..................................................................................... 322

     5. Το παρατηρητήριο οικονομικής αυτοτέλειας των ΟΤΑ............................................................. 325

     6. Διοικητική εποπτεία και πειθαρχική εξουσία.......................................................................... 327

     7. Δημοτικά νομικά πρόσωπα και επιχειρήσεις........................................................................... 332

     8. Η σύσταση διαβαθμικού συνδέσμου δήμων και περιφερειών................................................ 333

  ΙV. Δεύτερος βαθμός αυτοδιοίκησης-Περιφέρειες...................................................................... 335

     1. Η νομοθετική μεταβολή......................................................................................................... 335

     2. Τα όργανα της Περιφέρειας.................................................................................................... 335

     3. Οι αρμοδιότητες του περιφερειάρχη...................................................................................... 336

     4. Οι αρμοδιότητες περιφερειών................................................................................................ 336

     5. Οι αρμοδιότητες του περιφερειακού συμβουλίου.................................................................. 338

     6. Εποπτεία δήμων και περιφερειών.......................................................................................... 339

   V. Η καθ’ ύλην αυτοδιοίκηση...................................................................................................... 339

 VI. Οι δημόσιες εταιρείες.............................................................................................................. 343

 VII. Οι επιχειρήσεις μικτής οικονομίας......................................................................................... 343

VIII. Η παραχώρηση δημόσιας υπηρεσίας..................................................................................... 344

   IX. Τα εκκλησιαστικά νομικά πρόσωπα...................................................................................... 345

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ

Η συνταγματική προστασία της ιδιοκτησίας και η αναγκαστική απαλλοτρί­ωση

Ι. Το ατομικό δικαίωμα της ιδιοκτησίας......................................................................................... 347

     1. Η ιστορική εξέλιξη................................................................................................................. 347

     2. Η έκταση και το περιεχόμενο της συνταγματικής προστασίας της ιδιοκτησίας.......................... 353

        α. Η προστασία εμπραγμάτων και ενοχικών δικαιωμάτων........................................................ 353

        β. Η προστασία της ιδιοκτησίας νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου................................... 359

ΙΙ. Η αναγκαστική απαλλοτρίωση................................................................................................... 362

     1. Η άρση της σύγκρουσης μεταξύ του δικαιώματος της ιδιοκτησίας και του

          δημοσίου συμφέροντος......................................................................................................... 362

     2. Η ρυμοτομική απαλλοτρίωση................................................................................................. 363

     3. Η συνταγματική διάταξη του άρθρου 17 παρ. 2..................................................................... 367

        α. Η δημόσια ωφέλεια............................................................................................................. 367

        β. Η καταβολή πλήρους αποζημίωσης...................................................................................... 371

     4. Η διαδικασία της απαλλοτρίωσης........................................................................................... 376

          α. Τα στάδια της διαδικασίας απαλλοτρίωσης......................................................................... 376

          β. Τα στοιχεία της απόφασης κήρυξης της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης................................ 377

          γ. Η διαδικασία αναγνώρισης των δικαιούχων της αποζημίωσης............................................ 379

          δ. Τα αρμόδια όργανα κήρυξης της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης.......................................... 380

          ε. Η απόφαση κήρυξης της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης...................................................... 383

        στ. Ο προσδιορισμός της αποζημίωσης................................................................................... 385

          ζ. Ο προσωρινός ή οριστικός προσδιορισμός της αποζημίωσης.............................................. 388

          η. Η καταβολή της αποζημίωσης............................................................................................ 388

          θ. Η συντέλεση της απαλλοτρίωσης....................................................................................... 390

           ι. Η παραγραφή της αξίωσης για την είσπραξη της αποζημίωσης.......................................... 393

         ια. Οι συνέπειες της αναγκαστικής απαλλοτρίωσης. Οι υποχρεώσεις του

               νομέα ή κατόχου του ακινήτου......................................................................................... 394

         ιβ. Η ανάκληση μη συντελεσμένης απαλλοτρίωσης................................................................. 395

         ιγ. Η ανάκληση συντελεσμένης απαλλοτρίωσης....................................................................... 397

         ιδ. Η επιστρεπτέα αποζημίωση............................................................................................... 400

         ιε. Η δυνατότητα επαναπροκήρυξης της απαλλοτρίωσης......................................................... 402

ΙΙΙ. Ειδικές μορφές στέρησης και περιορισμού της ιδιοκτησίας................................................... 403

     1. Η προσκύρωση προς τακτοποίηση ή ορθογωνισμού μη άρτιων οικοπέδων............................ 403

     2. Η απαλλοτρίωση ιδιαίτερων αντικειμένων ιδιοκτησίας........................................................... 406

     3. Η αναγκαστική απαλλοτρίωση δασών και δασικών εκτάσεων................................................. 406

     4. Η διάθεση εγκατελειμμένων εκτάσεων................................................................................... 407

     5. Η επίταξη πραγμάτων και υπηρεσιών..................................................................................... 407

     6. Η υποχρεωτική παραχώρηση αστικών εκτάσεων- Ο αστικός αναδασμός................................. 409

     7. Ο αγροτικός αναδασμός......................................................................................................... 410

     8. Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομίας-παραδοσιακοί οικισμοί και

          διατηρητέα κτίρια.................................................................................................................. 411

IV. Ο θεσμός της εθνικοποίησης.................................................................................................... 420

     1. Οι μορφές εθνικοποίησης...................................................................................................... 420

     2. Οι προϋποθέσεις για τη νομιμότητα της αναγκαστικής εξαγοράς επιχει­-

         ρήσεων ή συμμετοχής σε αυτές.............................................................................................. 420

     3. Η προσφυγή στην αποκρατικοποίηση..................................................................................... 424

        α. Η επίδραση του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου................................................................. 424

        β. Οι νομοθετικές πρωτοβουλίες............................................................................................. 426

     4. Το Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (ν. 3986/2011,

           όπως συμπληρώθηκε με τους ν. 4028/2012, 4092/2012 και 4093/2012).............................. 428

     5. Η ιδιωτικοποίηση–η νομολογία του ΣτΕ................................................................................. 430

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΑΤΟ

Ι. Η αστική ευθύνη του κράτους.................................................................................................... 436

     1. Έννοια της αστικής ευθύνης.................................................................................................... 436

     2. Οι προϋποθέσεις της αστικής ευθύνης.................................................................................... 437

     3. Τα όργανα του κράτους.......................................................................................................... 440

        α. Τα όργανα της νομοθετικής εξουσίας................................................................................... 441

        β. Τα όργανα της εκτελεστικής εξουσίας................................................................................... 442

        γ. Τα όργανα της δικαστικής εξουσίας...................................................................................... 444

     4. Η άσκηση της δημόσιας εξουσίας........................................................................................... 445

     5. Ο αιτιώδης σύνδεσμος........................................................................................................... 448

     6. Η αποζημίωση....................................................................................................................... 449

     7. Χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης (άρθρο 932 ΑΚ).................... 451

     8. Λόγοι αποκλεισμού ή περιορισμού της αποζημίωσης............................................................. 453

     9. Το ζήτημα της παραγραφής.................................................................................................... 454

II. Η εξωσυμβατική ευθύνη των κρατών μελών για παραβάσεις του ευρω­παϊκού κοινοτικού δικαίου  457

Αλφαβητικό Ευρετήριο................................................................................................................. 461